Prof. Dr. Yeldan: Kanal İstanbul 2023’te işsizlik ve şiddet dalgasıyla geri dönecek

img

ANKARA - Türkiye’nin rant üzerinden büyüme modeli izlediğini belirten Prof. Dr. Erinç Yeldan, Kanal İstanbul’un yapılması halinde yüzde 3 büyümeye ulaşılabileceğini ancak bedelinin 2023’te yeni bir işsizlik ve şiddet dalgasıyla topluma geri döneceğini söyledi. 

 
Dünya genelinde sabit sermaye yatırımlarının ve uluslararası ticaret artış hızının düşmesi, imalat endekslerinin gerilemesi, küresel işsizliğin artması ve buna bağlı olarak küresel büyümenin yerlerde sürünmesinin 2020 yılında da devam etmesi bekleniyor. Dünya sisteminin içine girdiği durgunluk halini aşmak için başvurduğu parasal genişlemenin işe yaramayacağı ise uzmanların ortak kanaati. Resesyon ve finansal krizin 2020’de de devam edeceği ülkelerden biri de Türkiye.
 

Bilkent Üniversitesi İktisat Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Erinç Yeldan, 2020 yılında dünya ve Türkiye ekonomisine dair sorularımızı yanıtladı.

 
 Dünyada uzun süreden bu yana yaşanan ekonomik krizin asıl nedeni nedir?
 
21’inci yüzyıl kapitalizmin en temel sorunu, üretimin sürdürülebilir bir şekilde yaratılamaması, sermaye birikiminin tıkanması ve teknolojik genişlemenin üretimdeki verimlilik ve artışların son 60 yıldan bu yana en cılız tempoda devam etmesidir. Şöyle bir geriye baktığımızda dünya ekonomisi, İkinci Dünya Savaşı sonrası, 1940-50’lerde gerçekleştirilen montaj hattına dayalı teknoloji atılımından bu yana benzer bir teknolojik atılım gerçekleştiremedi. Ta ki 1970’lerin ortalarına kadar. 1970’lerle birlikte yatırım temposu geriledi ve sanayiler, teknolojiler olgunlaştı. Böylece yeni bir ivme gereği ortaya çıktı, fakat o da bir türlü gerçekleşemedi. Ta ki 1990’lara kadar. 90’lardan sonra baktığımızda da dünyanın en büyük online alışveriş platformlarından Alibaba, Amazon gibi büyük internet  pazarlama şirketleri çok ünlü atılımlar gerçekleştirmiş, fakat bunlar da üretimin belli bir artışına yol açacak denli olmamıştır. Daha çok üretilmiş malı kolay pazarlama işlevi gördüler.
 
Finans sistemi değer üretmiyor mu?
 
Finans sistemi özü gereği değer üreten bir sistem değildir. Zaten üretilmiş değeri, mamul malı yeniden değerlendiren, işte türev enstrümanlar, borsalar, repo yani dünyayı finans çorbasına çeviren üretilmiş değerleri yeniden değerlendirir. Dolayısıyla yeni değer üretmeyen ama üretilen değeri de neredeyse sabun köpüğü gibi sakinleştiren ve kapitalizmin bu tıkanıklığı da bu finansal değerlendirmelerde elde edilen finansal rantlarla gideriyor. Bir sanal değerler dünyası. O yüzden kapitalist sistemin içinde bulunduğu en büyük sorun verimlilik artışı.
 
Kapitalist sistemin içinde bulunduğu en büyük sorunu verimlilik artışı olarak tanımladınız. Peki, verimlilik artışının sağlanmadığı bu sistemde büyüme neye göre oluyor?
 
Tam da buraya değinecektim. Üretkenlik sağlayamama sorununa bağlı olarak büyüme yapay yollarda gerçekleşiyor. İşte ABD miktar kolaylaştırıcı operasyonlar gerçekleştiriyor. Trump, büyük oranlı vergi indirimleriyle mali destek sağlıyor. Yine Türkiye’ye bakın, kamu bankalarını tüketimi pompalamak, tüketimi kamçılamak üzerine yönlendiriliyor. Bu da geliri sürdürülebilir bir şekilde yaratılmaması, ama sürekli olarak bir saman alevi gibi genişleyen sonra bu kaynaklar kuruduğundan çöken, çok aşırı dalgalı ve ileriye dönük beklentilerde umutsuzluk kaygı ve buna dayalı gerginlikler yaratan bir olguya dönüşüyor.
 
 Türkiye ekonomisinde yaşanan çalkantılı büyüme sorununun kaynağı yapay büyüme mi?
 
İstihdam yaratma kapasitesi az olan ve üzerine ‘Made in Turkey’i yapıştırıp ‘İşte biz Avrupa’nın her yerinde Türk malları satıyoruz’ algısını oluşturdular. Yani Türkiye bir nevi taşeron bir atölyeye dönüştü.
 
AKP ekonomi yönetimi iktidara geldiği vakit, dünya ekonomisinin genişleme konjonktüründe olduğu bir dönemdi. Bunun dışında ABD finansal döviz, yani dolar üretiyordu o dönem. Çin ise mal üretiyordu. ABD, Çin ve Avrupa ile olan ticaretinde olağanüstü bir dış ticaret açığı veriyordu ve o açığı kapatmak için de dolar basıyor, borsa ürünleri satıyordu.  Şimdi o dönem Türkiye de yüksek faiz vererek, o sıcak parayı çekti ve hızlı bir genişleme aşamasına girdi. Fakat bunun bedeli ithalat ile rekabet edemeyen tekstil gibi yerli sanayileri vurdu. Rekabet etme şansı olan otomotiv, makine teçhizat gibi sanayilerde yurt dışında makineyi ucuz dövizle ithal edip, Bursa’da, Eskişehir’de monte ediyordu. Düşük katma değeri, yüksek dış borç ve yüksek ithalata dayalı… 
 
Dolayısıyla istihdam yaratma kapasitesi az olan ve üzerine ‘Made in Turkey’i yapıştırıp ‘İşte biz Avrupa’nın her yerinde Türk malları satıyoruz’ algısını oluşturdular. Yani Türkiye bir nevi taşeron bir atölyeye dönüştü. Parçalar geliyor, monte ediliyordu. Bu durum Türkiye’deki yerli sanayinin arasında ki girdi çıktı bağlantısını koparttı. İkincisi yapısal anlamda işsizlik üretti. Bakın Türkiye’nin büyüme rekorları kırdığı dönmelerde bile işsizlik çift haneden düşmedi. Bunun nedeni Türkiye’nin ithalata dayalı dış borçlanmayı yaratan sıcak para akımının cazibesiyle büyümeyi hedefleyen, sürdürülemeyen çarpık büyüme stratejisidir.
 
Yerli otomobil tartışmaları kapsamında soracak olursak aynı strateji hala devam ediyor mu?
 
Kesinlikle devam ediyor. AKP ekonomi idaresi hala aynı modeli yaratma telaşında. Büyük bir magazin allayıp pullamasıyla sunulan yerli ve milli otomobilin bile aslında çok önemli parçaları ithal ediliyor. Türkiye’de üretilen bir motor sanayi değil, yine dışarıdan ithal edilen parçaların Türk tasarımına dayalı olduğunu görüyoruz. Dolayısıyla Türkiye ulusal ekonomisinde girdi çıktı bağlantıların, yani Türkiye’de üretilen ara malların Türkiye’de üretilen tasarımla nihai ürüne çevirecek bağlantıların tahrip edildiği, kopartıldığı bir sanayi yapısına dönüştü. Dışarıdan ithalat yapabildiği sürece üretim yapabiliyor ve döviz pahalılaşıp dışarıdan gelen sıcak para kuruduğu vakit de üretim yapamaz hale geliyor. Türkiye’de ‘Dövizi ucuz tutalım, ithalatı ucuz yapalım, o ucuz ithalat yoluyla üretim yapalım’ mantığı değiştirilmediği sürece Türkiye’de ne kalıcı sürekli sürdürülebilir büyüme olacaktır ne de işsizlik ya da düşük ücret şantajına dayandırılmış eşitsizi bir ivme yol alacaktır.
 
 Türkiye ekonomisi için yüzde 3 büyüme oranından söz ediliyor. Siz nasıl öngörüyorsunuz?
 
 Bir taraftan yoksulluk bir taraftan zenginlik yaratan çarpık ve sürdürülemez bir büyüme olacağı için, bunun bedeli bir sonraki döneme yani 2022’ye, 2023’e yeni bir işsizlik dalgası, yeni bir şiddet dalgası olarak gündeme gelecektir.
 
Şimdi bir genelleme yapacak olursanız, Türkiye ne zaman yurt dışında ucuz döviz çekebilmişse, uluslararası sermayeyi Türkiye’ye çekebilmişse, Türkiye büyüme kaydetmiştir. Ne zaman ki sermaye girişleri yavaşlamışsa, Türkiye ekonomisi krize sürüklenmiştir. Bu genel bir kaide. AKP ekonomi idaresi Türkiye’nin kendine özgü bu yeni ‘anayasal rejimini’ meşru kılabilmek için büyüme yaratmak zorunda. O yüzden merkez bankası kaynakları, imar rantları, Kanal İstanbul’u hepimiz biliyoruz. Bu yollarla finanse edilen yapay bir ivmeye ihtiyacı var. Türkiye yüzde 3-4 arası büyümeyi finanse etmek için Kanal İstanbul’u gerekli görüyor. Bunlar sağlanırsa, evet. Türkiye yüzde 3-5 oranında büyüyebilir. Bunlar gerçekleşirse, hatta çeyrek bazda yüzde 7-8 bir sıçrama yaratılabilir. Fakat altını tekrar çiziyorum; bir taraftan yoksulluk bir taraftan zenginlik yaratan çarpık ve sürdürülemez bir büyüme olacağı için, bunun bedeli bir sonraki döneme yani 2022’ye, 2023’e yeni bir işsizlik dalgası, yeni bir şiddet dalgası olarak gündeme gelecektir.
 
 Özetle ekonomideki büyümenin ana kaynağı rant mı? 
 
Şuan gözlenen iki tane kaynak var. Şehir hastaneleri ve kentsel dönüşüm yoluyla yaratılacak rantlar.  İkincisi de Ortadoğu petrol sermayesine dayalı imar rantları. Yeni bir İstanbul tasarlanması planlanıyor. İstanbul tüketildikten sonra İzmir, yavaş yavaş cilalanmaya başlandı bile. Sürekli betona dayalı ve tek seferlik rantların realize edilmesine dayalı büyümeden bahsediyoruz.
 
 Üretim maliyeti içerisindeki emeğin payı sorununu 2020 yılı özelinde nasıl değerlendirmek gerekir?
 
Net bir ipucumuz var aslında. Geçen haftalarda açıklanan asgari ücret, Türkiye’de ücretin belirleyicisi olarak çalışıyor. DİSK araştırma merkezi bu verileri net bir şekilde açıkladı. Türkiye’de ortalama ücret ile asgari ücret arasındaki ücret yüzde 20’nin altına düşmüş durumda. Ücretlilerin yüzde 80’i asgari ücretin düzeyinde çalışıyor. Asgari ücret, yoksulluk ücreti olarak tüm Türkiye’nin ücretini belirler halde. Onunla beraber emekli maaşları gibi bir dizi veya yan ödeme gibi maaş ve ücret ödemesi de aslında asgari ücrete endeksli. Yine kıdem tazminatı da öyle. Asgari ücret hedeflenen enflasyona göre yüzde 5, yüzde 5,5 şeklinde amaçlandı. Bu hafta açıklanan enflasyon yüzde 11 oldu ve çok büyük bir olasılıkla Türkiye 2020 yılının ilk 6 ayını, çift haneli enflasyon haneleriyle geçirecek. Böylece reel olarak ücretler 2020 boyunca aşılmış olacak. Şimdi yüzde 3, yüzde 4 gibi bir büyüme gerçekleşirse, ücretli emeğin yüksek işsizlik koşullarında milli gelirden aldığı yüzde 3’lük bir refah kaybı  ve yüzde 4’lük genel bir reel üret kaybı ile birleştiğinde; en az yüzde 5 ile yüzde 8 arasında pay kaybına neden olacağı açık. 2020’nin ücretli emeği, Türkiye’deki bu çarpık büyümenin bedelini ödeyeceği bir dönem olacağı anlaşılıyor.
 
Döviz kurlarındaki hareketlenmeler 2020 yılında da devam edecek mi?
 
 Ekonomi teknik bir sıkıntı değil, toplumsal bir sıkıntı ve bunun sonuçları da domino taşı gibi toplumun her yerine dağılıyor. Trafikte, okulda, sırada, evde, sokakta kavga eden tahammülsüz bir topluma dönüşmüş durumdayız.
 
Önümüzdeki sene dövizin ne durumda olacağına yönelik bir tahminde bulunmak oldukça zor. Enflasyonun baz etkisi nedeniyle bir önceki yılla karşılaştırıldığında Eylül-Ekim ayında yüzde 8,5, yüzde 9,5’a çekildi. Döviz kurunda herhangi bir hareketlenme de yoktu.  Sonra birdenbire neredeyse yüzde 5’in altına inerek herkes yanıldı. Öyle ki AKP ekonomi idaresinin bir umut içine girdiği bir dönemde, birdenbire dolar 6 TL’ye dayandı. Bunu açıklayacak onlarca neden var. Bu işin özünde belirsizlik ve güvensizlik yatıyor. Vatandaş ekonomi idaresine inanmıyor ve bu siyasi idareye inanmıyor. Zor durumda olan şirketlerin hangisi batacak, hangisi kurtarılacak iktisat değil, siyaset karar veriyor.
 
 Merkez Bankası geçtiğimiz yıl içerisinde yüzde 24 olan faiz oranlarını yüzde 12’ye çekti. Faiz indirimleriyle sorun çözülecek mi?
 
Bu bir inatlaşma. Burada iktisadi realite değil, doğrudan doğruya bir emir komuta zinciri içerisinde sürdürülen bir para politikası anlayışı var. Düşük faizin yarattığı talep dönüp dolaşıp ithalat olarak karşımıza çıkıyor. İthalat talebinde dövizi yükseltiyor. Faiz ve enflasyon arasındaki ilişkiyi döviz kuruna değinmeden açıklayamazsın. Birisi birinin nedenidir anlamına gelmez. Sorun ne yazık ki iktisadi veriler ve iktisat teorileriyle açıklanacak bir sorun değil, sorun tamamıyla siyasi bir irade meselesi.
 
Özellikle 2019 yılında artan intiharları da değerlendirirsek, ekonomideki gidişattın toplumsal krize dönüşme ihtimali var mı?
 
İktisadi şiddet elbette toplumsal şiddeti besler. İktisadi şiddetin yarattığı psikolojik baskı ne yazık ki sadece Türkiye’de değil, gelişmiş Japonya’da, Hindistan’da da var. Ekonomi teknik bir sıkıntı değil, toplumsal bir sıkıntı ve bunun sonuçları da domino taşı gibi toplumun her yerine dağılıyor. Buradaki en büyük sorun; Türkiye’ye giydirilen ucuz ithalat ve ucuz işgücü modeli. Bir yoksulluk tuzağı, Türkiye’de yoksulluk sürekli üretilen bir süreç olarak karşımızda. Bu kadar eşitsizlik, hem coğrafya açısından hem fırsat eşitsizliği bakımından sürdürülebilir bir olgu değil. Türkiye’de gelir eşitsizliğinin dayandığı oranlar artık resmi rakamların dışına çıkmış durumda. Eğitimli iş gücü özellikle eğitimli kadın iş gücü ciddi anlamda fırsat eşitsizliğiyle karşı karşıya kalan bir toplumuz. Bunun sonucunda intiharlar, boşanmalar, aile içi şiddet, komşuya yönelik şiddet şeklinde karşımıza çıkıyor. Trafikte, okulda, sırada, evde, sokakta kavga eden tahammülsüz bir topluma dönüşmüş durumdayız.
 
MA / Selman Güzelyüz - Emrullah Acar

Diğer başlıklar

17:14 Ulusal Birlik Çalıştayı’nın sonuç bildirgesi: 4 parçada ortaklaşarak ulusal kongre hedefini büyütmek
16:54 HDP Beyoğlu kongresi gerçekleştirildi
16:34 HDP'li Çepni: AKP-MHP ekolojik talanla krizden çıkmaya çalışıyor
16:28 Dink vurulduğu yerde anıldı: Kötülüğe karşı nefret değil bitimsiz mücadele
16:08 'Katilleri biliyoruz hepiniz oradaydınız'
15:52 HDP ailelerle bir araya geldi
15:50 Girê Spî’de sokağa çıkma yasağı
15:45 Tutuklu yazarların kitapları imzalandı
15:44 Ferat Der yeni yönetimini belirledi
15:22 ‘Adalet’ yürüyüşüne müdahale: Vekil darp edildi, çok sayıda kişi gözaltına alındı
15:20 HDP: ÇED olumlu raporu yasal ve meşru değildir
15:15 Seyda Abdülkerim Çevik öldürüldü
15:09 Özgür Gündem çalışanı Karaağar mezarı başında anıldı
14:49 Hrant doğduğu evde anıldı
14:24 Sultanbeyli'de cemevine saldırı
13:50 Mısır'da gözaltına alınan AA çalışanları bırakıldı
13:26 Nurcan Bakır için mevlit verildi
12:58 Hrant Dink mezarı başında anıldı
12:35 IMF'den yeni küresel kriz uyarısı!
12:30 HDP Kadın Konferansı'nda 2'nci gün
12:05 Çalıştayda ikinci gün: Ulusal birlik için model aranıyor
12:03 Şehriban Çatı’nın kardeşi: Ablam tasarlanarak öldürüldü
11:50 Erdoğan: Libya'da kalıcı çözümün diyalogla sağlanabileceğini vurguladık
10:57 ‘Her Kürt dilini konuşmalı, kültürüne sahip çıkmalı’
10:47 'Umudumuzu büyüterek, mücadele edeceğiz'
10:29 Libya Temsilciler Meclisi üyesi: Berlin zirvesi de başarısız olur
09:44 Çiçekçilik yapan iki kadın katledildi
09:38 Bozgeyik'ten ortak mücadele çağrısı
09:14 Yazar Kakşar Oremar: Mahabad Kürt Cumhuriyeti değil Kürdistan Cumhuriyeti
09:13 Kayıp Keldani ailenin köyüne ulaşılamıyor!
09:12 Gazeteci Cuzdan: Günün sonunda ihale Türkiye’ye kalacak
09:11 ‘İstismarın üstünü kapatma çabasıdır'
09:07 Kadın merkezine erkek müdür atandı: Tabelası indirildi, kahvehane yapıldı
09:04 Yatalak annenin tek dileği 24 yıldır tutuklu olan oğlunu görebilmek
09:01 Efrîn’i huzurdan kaosa çevirdiler
09:00 19 OCAK 2020 GÜNDEMİ
18/01/2020
22:47 Karnelerindeki zayıf notlar yüzünden korkup kaçan kardeşler Urfa'da bulundu
21:19 İzmir'de 'İklim Krizi ve Mültecilik' konuşuldu
20:55 Görevden alınan CHP İl Başkanı: Genel Merkezin kararı, saygı duymak gerekir
20:42 Kadınlar Gülistan Doku’nun akıbetini sordu
20:02 Arpat: İmza attığınız sözleşmelere göre suçlusunuz
19:32 Doku Ailesi: O kişinin Gülistan olduğu yönünde bilgimiz yok
19:05 HDP 3’üncü Kadın Konferansı’nın ilk gün programı sona erdi
18:31 'KHK’ler gidecek biz kalacağız' dediler
17:50 'Kanal İstanbul istihdam değil rant yaratacak'
17:21 Kanal İstanbul’a karşı insan zinciri
16:42 ABD ve Rus askerleri burun buruna geldi
16:20 Halkevi Mersin Şubesi yeni yönetimini belirledi
15:57 20 yaşındaki genç intihar etti
15:53 Siverek’te 2 çocuktan haber alınamıyor
15:49 İstanbul'da polis bir kişiyi öldürdü
15:45 3 kentte hasta tutuklular için eylem: Cezaevi koşulları ölüme davetiye çıkarıyor
15:31 Erdoğan 'Berlin Zirvesi' öncesi Hafter'e destek verenleri hedef aldı
15:20 Demirtaş'tan Hrant Dink'e mektup
15:15 2019’da Türkiye’de en az 1736 işçi, İzmir’de ise 74 işçi can verdi
14:24 Kayıp yakınlarından Gülistan Doku tepkisi: Vali kara tablonun üstünü örtmek istiyor
14:17 Kılıçdaroğlu: Farklı düşündükleri için öğretmenlerin ihraç edilmesi doğru değil
14:11 Dink ve Ocak ayında katledilen gazeteciler anıldı
13:56 Somali'de Türk mühendislerin bulunduğu lokantaya bombalı saldırı
13:46 Silopi’de kadınlar Gülistan Doku’yu sordu
13:35 Abdullah Canan’ın oğlu: Bunlar DAİŞ’in öğretmenleridir
12:54 ‘Bu pınardan barış akmaz’ haberine dava
11:45 Yüksekdağ: Hep birlikte değiştirebiliriz
11:44 HDP 3’üncü Kadın Konferansı başladı
Buldan: 2019 direniş yılıydı, 2020 zafer yılı olacak
11:41 Ailelerin İmralı başvurusu yine reddedildi
11:39 'Yasak kararı kolluk güçlerinin taraf ve fail olduğunun ispatı'
10:51 ‘Ulusal Birlik Çalıştayı’ başladı: Başka seçenek yok
10:17 Mardin'de istinat duvarı örme çalışması sırasında mağara bulundu
10:16 Hrant Dink vurulduğu yerde anılacak
09:34 Kîno Gabriyel: Lavrov’a iletilen raporlar gerçek dışı
09:14 Emek ve Demokrasi Güçleri: Dersim’de özel savaş politikaları uygulanıyor
09:03 Tutuklu yazarların kitapları imzalanacak
09:03 Özgür basını son nefesine kadar savundu
09:03 Çocuk yardımı için başvuran gazeteciye ajanlık teklifi
09:02 Hrant Dink'in arkadaşları: Yaşasaydı cezaevinde olurdu
09:01 DTK Eşbaşkanı Güven: Tek engel ulusal birlik eksikliği
09:00 18 OCAK 2020 GÜNDEMİ
08:16 Rahşan Ecevit hayatını kaybetti
17/01/2020
23:50 Berlin’de yapılacak Libya konferansının taslak metnine ulaşıldı
20:37 SOHR: Türkiye, paramiliter gruplara mensup bin 750 kişiyi Libya'ya gönderdi
20:33 MKGP’den Tunceli İl Sağlık Müdürlüğü’ne: İddiaları gündeme taşımak görevimiz
20:24 Tunceli İl Sağlık Müdürlüğü gazetecileri hedef gösterdi
20:06 Kadıköy'de ‘Sağlıkta Şiddet Yasası Çıkarılsın' nöbet eylemi
19:11 Dersim Barosu’ndan 3 uzman çavuş hakkındaki iddialara ilişkin suç duyurusu
18:33 Ankara’da gözaltına alınan kadınlar serbest bırakıldı
18:30 Emekçiler Haber-Sen'in kuruluşunu kutladı
18:20 HKP’den YSK’nin seçime girecek partiler listesine itiraz
18:15 ‘Metal işçileri isyan ediyor’
18:00 Kanal İstanbul ÇED raporu onayına tepki: Halkın iradesi çiğnendi
17:43 Kadına Yönelik Şiddetle Mücadele Ağı Doku’ya dair rapor hazırlayacak
17:36 7 gündür kayıp olan Keldani çifte hala ulaşılamadı
17:22 Demirtaş: Yan yana gelmek, konuşmak, birlikte olmak kimseye zarar vermez
17:06 Yeni infaz düzenlemesi Erdoğan'a sunuldu
17:03 Nurcan Bakır için Adana'da taziye kuruldu
16:49 Gülistan Doku olabileceğinden şüphe edilen yeni görüntülere ulaşıldı
16:48 Merkel Türkiye’ye geliyor
16:38 Mersin Tiyatro Derneği Genel Kurulu'nu yaptı
16:29 Kanal İstanbul ÇED raporunun onaylanmasına uzmanlardan tepki
16:19 Bulut: Sağlıkta şiddeti protesto ederken polis şiddetiyle karşılaştık
16:18 HDP’ye dayanışma ziyareti